Στο «Αντιγόνη» του Σοφοκλή (π.χ. 441 π.Χ.), η ομώνυμη ηρώισσα παραβιάζει το διάταγμα του βασιλιά Κρέοντα που απαγορεύει την ταφή του αδερφού της, Πολυνείκους. Η απολογία της — που αποδίδεται μπροστά στον Κρέοντα, τον Χορό και το κοινό — αποτελεί μια από τις ισχυρότερες εκφράσεις της συνείδησης εναντίον της εξουσίας στη λογοτεχνία.
«Δεν νόμισα τα διατάγματά σου αρκετά δυνατά
να υπερισχύσουν των θεών των αγράφων και αμετάβλητων νόμων.» (στ. 450–451)
Η Αντιγόνη αποκαλείται στα νόμιμα — άγραπτα, αιώνια διατάγματα που διέπουν την ταφή, τη φιλοξενία, την συγγένεια. Δεν είναι νομοθετημένα· είναι η ηθική αρχιτεκτονική του κόσμου.
«Το έκανα χάριν του δικού μου αδερφού.
Θα το έκανα το ίδιο για οποιονδήποτε άλλο.» (στ. 510–511)
Η πράξή της είναι ιδιαίτερη (αδερφός) αλλά βασισμένη σε καθολική αρχή (οποιοσδήποτε συγγενής). Αγάπη και καθήκον συμφονούν.
«Ήξερα όταν το έκανα
ότι θα πληρώσω την τιμή. Δεν φοβάμαι τον θάνατο.» (στ. 515–517)
Κανένα μαρτυρικό σύμπλεγμα — ξεκάθαρη, με όραση επιλογή. Αποκτεί πάλι την επενδυτικότητά της: το κράτος μπορεί να σκοτώσει το σώμα της, όχι την ηθική της αυτονομία.
Ο Κρέοντας παραμένει αδιάπραγμα· η Αντιγόνη πεθαίνει. Αλλά η απολογία της αναδιαμορφώνει τον σύγχυση: όχι παράνομος εναντίον νόμου, αλλά ανώτερος νόμος εναντίον τυραννικού διατάγματος. Γίνεται το αρχέτυπο της αστικής απειθήσεως — αναφερόμενη από τον Θωρό, τον Γκάντι, τον Κινγκ. Η λογική της: όταν το κράτος διατάσσει αυτό που η συνείδηση απαγορεύει, η υπακοή είναι συμμορία.