Αρχαίοι Πολιτισμοί της Ισημερινής Αμερικής: Οι Ανδινές Πολιτειακές Μορφές
Οι περιοχές που καλύπτουν τη σύγχρονη Ισημερινή, Περού, Βολιβία, Χιλή και Αργεντινή ήταν στέγη των Ανδινών Πολιτισμών — μια διαδοχή εξελιγμένων πολιτισμών (π.χ. 3500 π.Χ. – 1533 μ.Χ.) που προσαρμόστηκαν στην ακραία κατακόρυφη γεωγραφία των Άνδεων.
Κατά Σύγχρονη Χώρα (Κύριοι Πολιτισμοί)
Ισημερινή:
- Βαλντιβία (3500–1500 π.Χ.) — παλαιότερο αμερικανικό κεραμικό, ύφαινα ειδώλια.
- Κιτού-Καράνκι (500–1500 μ.Χ.) — βόρειες υψιπέδες, δρομολόγια, φρούρια (πυραμίδες Κοτσάκι).
- Ίγκα (τέλη 15ου αι.) — βόρεια επέκταση (Κίτο ως δευτερεύουσα πρωτεύουσα).
Περού:
- Καράλ-Σουπέ (3000–1800 π.Χ.) — παλαιότερο αστικό κέντρο στις Αμερικές.
- Τσαβίν (900–200 π.Χ.) — θρησκευτικό κέντρο, εικονογραφία (λανζόν, τένοντάδες).
- Μότσε (100–800 μ.Χ.) — βόρεια ακτή; άρδευση, πορτρέτα αγγεία, Ουάκα ντε Σολ/Λούνα.
- Νάσκα (200 π.Χ.–600 μ.Χ.) — νότια ακτή; γλυφικά (γραμμές), πολύχρωμα αγγεία.
- Γουάρι (600–1000 μ.Χ.) — πρώτη Ανδινή αυτοκρατορία; δίκτυο οδών, διοικητικά κέντρα.
- Τιαγουανάκο (300–1000 μ.Χ.) — Λίμνη Τιτικάκα; μνημιαία αρχιτεκτονική (Πύλη του Ήλιου).
- Τσιμού (900–1470 μ.Χ.) — Τσάν Τσάν (μεγαλύτερη πόλη από πηλό); χρυσοτεχνία.
- Ίγκα (1438–1533) — Ταβαντινσούγιου; 40εκατ.+ άνθρωποι, 40.000 χλμ οδοί, κίπου, αμπελώνες.
Βολιβία:
- Τιαγουανάκο (κοινή με Περού) — πνευματικό/πολιτικό κέντρο.
- Βασιλείες Αϊμάρα (μετά Τιαγουανάκο) — Κόλλα, Λουπάκα; αντέστηξαν στους Ίγκα, μετά στους Ισπανούς.
- Ίγκα — ενσωματώθηκαν ως Κολλασούγιου.
Χιλή:
- Ατακαμένιο / Σαν Πέδρο (500–1450 μ.Χ.) — οάσεις Ατακάμα; άρδευση, υφαντικά, χαλλουκινογένα.
- Διαγκίτα (900–1550 μ.Χ.) — διαγώνιες κοιλάδες; πολύχρωμα αγγεία, άρδευση.
- Μαπούτσε (νότια, 1500–παρόν) — Αραουκανία; αντέστηξαν στους Ίγκα & Ισπανούς; ποτέ κατακτημένοι.
Αργεντινή:
- Διαγκίτα (βόρεια δυτικές κοιλάδες) — κοινή με Χιλή; κεραμική, μεταλλουργία.
- Γουάρπε (Κουγιό) — προσαρμογή λιμνών; άρδευση, χαρακτηριστικά αγγεία.
- Ίγκα — νότια σύνορο (Κολλασούγιου); φρούρια (Πουκαρά ντε Τιλκάρα).
- Παμπάς/ Παταγονία: Τεχουέλτσε, Μαπούτσε (κινητοί κυνηγοί-συλλέκτες) — όχι Ανδινές υψινές κουλτούρες.
Ενωτικά Νήματα
- Κατακόρυφος Αρχιπέλαγος: Πρόσβαση σε πόρους πολλαπλών υψομέτρων (μοντέλο Μούρα).
- Ανταλλακτικότητα (Αϊνι/Μίνκα): Ανταλλαγή εργασίας, κοινωνική υποχρέωση.
- Δυϊκή Οργάνωση: Μοίρες Χανάν/Χουρίν.
- Πρωτεύουσα Υφαντική: Υφanterie = γραφή, πλούτος, ταυτότητα.
Αυτοί οι πολιτισμοί ήταν συνδεδεμένοι — εμπόριος, πόλεμος, ιδεολογία ρέυσαν κατά μήκος της Ανδινής σπονδυλικής στήλης πολύ πριν την ενότητα των Ίγκα.