Ο τυπογραφικός μηχανισμός (c. 1440) ήταν ο τεχνολογικός καταλύτης που μετέτρεψε την θεολογική διαφωνία του Martin Luther σε ηπειρωτική επανάσταση.
Οι 95 Theses του Luther (1517) τυπώθηκαν και εξαπλώθηκαν σε όλη τη Γερμανία σε εβδομάδες—αδύνατο με χειρόγραφα αντίγραφα. Οι ιδέες ξεπέρασαν την καταστολή της Εκκλησίας.
Βίβλοι και κειμήλια στα γερμανικά, γαλλικά, ολλανδικά, τσέχικα επέτρεψαν στους λαϊκούς άμεση γραφική επαφή—παραιτώντας τη clerike μεσολάβηση.
Οι μεταρρυθμιστές (Calvin, Zwingli, Knox) διάβασαν τα έργα του καθενός· στρατηγικές και επιχειρήματα κυκλώθηκαν διεθνώς, δημιουργώντας συνεκτικό κίνημα.
Το μονόπωλο της Εκκλησίας στην θρησκευτική ερμηνεία κατέρρευσε όταν τα κείμενα έγιναν ευρέως προσβάσιμα. Η κριτική σκέψη αντικατέστησε την παθητική αποδοχή.
Η Καθολική Αντιμεταρρύθμιση χρησιμοποίησε την ίδια τεχνολογία: Index of Forbidden Books, Ιεζουίτικες δημοσιεύσεις, λαϊκές κατηχίσεις. Η μάχη για τα νου μάχεται στο χαρτί.
Pamphlets, broadsheets, καρτούν απλοποίησαν τη θεολογία για ημι-γράμμους μαζικούς. Οπτική προπαγάνδα (xylographies Cranach) έφτασε μη αναγνώστες.
Ο τυπογραφικός μηχανισμός δεν καύτησε την Μεταρρύθμιση—αλλά χωρίς αυτόν, μια τοπική ακαδημαϊκή διαφωνία θα σιγάλλε. Επολέμησε την πρώτη viral πληροφοριακή κασκάδα στην ευρωπαϊκή ιστορία.