Ο Χοσέ ντε Σαν Μάρτιν (1778–1850) και ο Τουσάν Λουβερτούρ (1743–1803) ήταν οι κορυφαίοι στρατιωτικοί απελευθερωτές των αντίστοιχων ημισφαιρίων τους — ο Σαν Μάρτιν στη νότια Νότια Αμερική, ο Λουβερτούρ στη Σεν-Ντομίνγκ (Αϊτί). Και οι δύο κατέστρεψαν κολωνιακές αυτοκρατορίες, αλλά τα πλαίσια, μέθοδοι και κληρονομιές τους διαφέρουν ριζικά.
| Διάσταση | Χοσέ ντε Σαν Μάρτιν | Τουσάν Λουβερτούρ |
|---|---|---|
| Γέννηση & Προέλευση | Γιαπιγιού, Βικητεία Ρίο ντε λα Πλάτα (σύγχρονη Αργεντινή); Ισπανός πατέρας, Τοπική μητέρα | Σεν-Ντομίνγκ (σύγχρονη Αϊτί); γεννημένος σκλάβος, απελευθερωμένος ~1776 |
| Κύριο Θέατρο | Αργεντινή, Χιλή, Περού (1810–1823) | Αϊτική Επανάσταση (1791–1804) |
| Κοινωνική Βάση | Κρεολικές ελίτ, μίστιζος γκαούτσος, Χιληνούς/Περουβιανούς πατριώτες, Βρετανούς/Ιρλανδούς μισθοφόρους (Λεγεώνα) | Πρώην σκλάβοι Αφρικανοί, ελεύθεροι χρωματιστοί, μερικοί λευκοί γεωργοί |
| Στρατηγική Δόξα | Συμβατικός πόλεμος: λογιστική, πυροβολική, διάβαση Άντων (1817), μαχές (Τσακαμπούκο, Μαϊπού) | Γκερίлья → συμβατικό υβριδικό: εξουσία εδάφους, verbrannt Erde, ταχεία κινούμενη, πολιορκία |
| Πολιτική Όραμα | Μέτρια δημοκρατία: ανεξάρτητες συνταγματικές μοναρχίες ή δημοκρατίες; φοβισμένος ριζοσπαστικής δημοκρατίας | Ριζοσπαστική απελευθέρωση: καταργία σκλαβιάς (1793/1794), ρασική ισότητα, αυτόνομη μαύρη διακυβέρνηση |
| Σχέση με Σκλαβιά | Υποστήριξε σταδιακή κατάργια· απελευθέρωσε τους δικούς του σκλάβους· δεν ήταν κεντρικό στόχος | Κεντρικός στόχος· πέτυχε παγκόσμια απελευθέρωση (1804) — μόνη επιτυχημένη σκλαβική επανάσταση που δημιούργησε έθνος |
| Κατασκευή Κράτους | Αφήνει σε τοπικές ελίτ· Προστάτης Περού (1821–1822), μετά παραιτήθηκε, εξόριστο στην Ευρώπη | Διοικητής Γενικός Δια Βίου (1801); σύνταγμα, γραμματεία, εξαγωγική οικονομία, διπλωματική επικοινωνία |
| Τέλος Καριέρας | Διάσκεψη Γουαγιακίλ (1822) με Μπολίβαρ· εθελοντική εξόριστο, πέθανε στο Μπουλον-συρ-Μερ | Συλλαβόταν από Γάλλους (1802), πέθανε στο Φορ ντε Ζου, Γαλλία (1803); Αϊτί ανεξάρτητη 1804 |
| Ιστορικός Τίτλος | «El Libertador» Αργεντινής, Χιλής, Περού | «Πατέρας της Αϊτί», αρχιτέκτονας πρώτης μαύρης δημοκρατίας |
Ο Σαν Μάρτιν οδήγησε κρεολική απελευθερωτική κίνηση — ελίτ που αντικαθιστά αυτοκρατορικούς διοικητές διατηρώντας κοινωνικές ιεραρχίες. Ο Λουβερτούρ οδήγησε σκλαβική εξέγερση που κατέστρεψε τη ρασική τάξη ολόκληρη. Τα στρατεύματα του Σαν Μάρτιν πολέμησαν για πολιτική κυριαρχία· τα στρατεύματα του Λουβερτούρ για ανθρώπινη κυριαρχία.
Η διάβαση των Άντων από τον Σαν Μάρτιν (5.000 άνδρες, περάδες 10.000 ποδιών, χειμώνας 1817) είναι λογιστικό chef-d'œuvre. Η μεταμόρφωση του Λουβερτούρ από επαναστάτικές μύρμυγες σε πειθαρχημένο στρατό που ήττησε Γαλλικά, Βρετανικά και Ισπανικά εκστρατειωτικά είναι οργανωτικό θαύμα. Και οι δύο ήταν μάστερ του απαιτούμενου τέχνης τους.
Ο Σαν Μάρτιν διεκδικείται από Αργεντινή, Χιλή και Περού — κάθε μία επισημαίνει διαφορετικές εκστρατείες. Ο Λουβερτούρ διεκδικείται από Αϊτί, την Μαύρη Ατλαντική και την απελευθερωτική μνήμη — αλλά ο αυταρχικός του διευθύνωσις (αναγκαστικοί εργατικοί κώδικες, καταστολή αντιπάλων) συμπλέκει την ηρωική αφηγησιά.
Κανένας δεν ζήσε να δει την εργασία του ασφαλισμένη. Το Περού του Σαν Μάρτιν πέφτει σε χαό καουντίλλο· η Αϊτί του Λουβερτούρ φορτίζεται με γαλλικό χρέος αποζημιώσεων (1825) και εσωτερικές διχοτομίες. Και οι δύο κατανόησαν ότι η απελευθέρωση είναι η αρχή, όχι το τέλος — μάθημα ακόμα σχετικό για μετακολωνιακά κράτη.